Petroglifos do Monte Aberto, un berro desesperado

Fai máis de catro anos, visitara e publicara no blogue que escribía antigamente, Ponteareas Historia Viva, sobre os petroglifos coñecidos como de Padróns e seu entorno, que se atopaban en estado totalmente marxinal, agochados entre o manto vexetal e case fora deste mundo, pois case ninguén os recordaba xa.

O certo e que agora, anos despois, situándonos nos lindes de Ribadetea e Padróns, concello de Ponteareas, a situación do seu entorno mudou, novos descubrimentos como a necrópole calcolítica do Monte Aberto a escasos 100 m deles, novos petroglifos na próxima zona do Charco, ou mesmo o outro lado do Tea, os impresionantes descubertos na Carreira, parroquia de Pías, os cales son da mesma tipoloxía e características, fan unha nova visión e plan de estudo de toda a zona do Monte Aberto.

Pero despois de todo isto, a situación mediática e  recuperación destes petroglifos, e seu riquísimo entorno mudou algo? Se rompeu esa marxinación e esquecemento, se pensou en algún plan de posta en valor? O certo e situación real, e que a necrópole descuberta con tres cistas funerarias e dúas estelas, se atopan aterradas dentro dun recinto privado dunhas granxas paradas dende fai uns anos, os petroglifos da Carreira que chamaron muito a atención fai pouco máis dun ano co seu descubrimento, se atopan de monte e xa esquecidos, ningunha institución, a nivel local, nin da deputación ou Xunta deron un peso por eles, só un par de tolos (que se nos pode chamar así, pero a oídos sordos...)  intentamos algo pero temos o mesmo futuro que estes bens patrimoniais e arqueolóxicos, marxinación.

Mentres, nestes días grazas a grande axuda e colaboración do amigo Angel de Prado, membro do colectivo A Rula, voltamos os petroglifos xa visitados dende facía anos, os de Padróns, os do Charco e Monte Aberto, todos no lugar do Monte Aberto entre Ribadetea e Padróns. Non nos atopamos nada novo, a situación era a mesma de facia anos ou pior aínda, pero agora entraremos un pouco máis en materia e historia, de forma máis interactiva e simple posible.

Que há no monte aberto?
Para pornos en situación, retrocedamos no tempo uns 3000-4000 anos, nunha terra galaica posiblemente chea de prados e cenegais, coas pedras a vista E cun ser humán que xa descubrira o bronce e vivía en campamentos de materiais perecedeiros como barro e vexetais, similares os posteriores castros. Parece ser que eran sociedades pequenas e bastante independentes unhas de outras, recolectoras e gandeiras, ritualísticas e cazadoras, cun coñecer do comerzo xa de tempos anteriores.

petroglifos02

E por este tempo do calcolítico, ou idade dos metais, é cando son famosas as representacións de arte rupestre, e dicir, tallar con simboloxía, animais ou ritos (en fin o mundo que os rodeaba) as pedras, sendo coñecido como nosos petroglifos. En canto o mundo funerario, ou dos mortos (tan arraigado na terra galaica) o tempo das monumentais mámoas e dolmens en pedra xa pasara facía muitos séculos atrás, estes agora eran de pequeno tamaño e muito máis simples, colectivos e pouco chamativos no entorno, coñecidos como cistas funerarias. Pois ben, estes campamentos destes clans, cos seus petroglifos e cistas, cubrían a terra galaica, e un claro exemplo o temos completo no Monte Aberto.

petroglifos03

Xa que estamos pondo imaxinación, imaxinade neses tempos un clan que tivo restos de asentamentos ou campamentos na zona do Alto da Arca e Gíncana ( claves patrimonio GA36042044 e GA36042043) e no Miñoto (GA36042648), onde apareceron restos de cerámicas decoradas e lisas, xunto obxectos líticos (de pedra) todos similares entre si, como se do mesmo colectivo de individuos e individuas estivera nos tres asentamentos.

Dentro de seus territorios, decidiron como en toda a terra galaica nese momento (era moda) tallar súas pedras, e todas coas mesmas características e tipoloxía, círculos líticos con coviñas en pedras de pequeno e medio tamaño, así aparecen os petroglifos coñecidos como de Padróns (GA36042122), O Charco (GA36042042, GA36042103, GA36042104) e o coñecido como do Monte Aberto (GA36042099). Engadir tamén, por ter a mesma tipoloxía de círculos concéntricos e coviñas nunha pedra de similar tamaño, a pouca distanza pero o outro lado do Tea, os da Carreira, que se ben non foi o mesmo colectivo ou clan, eran moi cercáns.

Por último, sabendo onde moraban e algunhas cousas que facían, onde morrían? Aparece pois así a necrópole xusto no Alto da Arca, nome de lugar que xa nos dicía todo, posto recordar que “arca” atribúese a estes monumentos funerarios prehistóricos, a explicación e que fai un par de séculos coa febre do libro “O Ciprianillo” entre outros, pensábase que estes lugares gardaban tesouros e riquezas, o “ouro dos mouros”, polo que desenterrábanos e abríanlle a pedra de arriba “como arcas”, de aí súa relación. Voltando o descubrimento fai un par de anos, construíndo no lugar unhas problemáticas granxas, aparecen tres cistas funerais e dúas estelas de culto, mostrándonos o final da vida dos nosos amigos e ancestros, despois dunha posible incineración ritual, pasarían a seu cemiterio para descasar por sempre.

Os petroglifos do Monte Aberto
O Monte Aberto e un alto entre o río Tea e seu entorno e as vertentes e da Serra do Galleiro. Dicir que arriba, cara o oeste, enténdese cara a montana cunha lomba e chans, sempre en sentido de nivel ascendente. A cortan os lados dous pequenos afluentes do Tea, o sur o río Mouróns ou Cillarga, e o norte un regato que baixa de máis arriba do barrio do Castro, en Padróns.
Dicir que as tres zonas ou estacións, moi cercáns entre si, teñen a mesma tipoloxía e ata os mesmos danos, pois están afectadas pola antiga cantaría artesanal, parece que os ancestros xa elixían boas pedras para plasmar súa arte o ar libre.

Engadir que o que no outro tempo puideron ser prados e pastos verdes, a día de hoxe son plantacións forestais (piñeiro e eucalipto), monte raso de toxais e algún prado e veiga de cultivo pegadas os regatos, a pedra abunda pero muita se atopa inaccesible polo monte raso, polo que creemos que existen inda máis estacións por descubrir ou redescubrir.

Petroglifo de Padróns
Chamado así e descuberto o publico e estudado por Nóvoa Álvarez no 1985, son os millor conservados e coñecidos. Tratase de dúas pedras de mediano tamaño elevadas un metro do chan máis ou menos coa superficie plana, onde aparecen os petroglifos.

petroglifos04

Tratase polo que se ve de polo menos dous filas de círculos concéntricos que parten dunha coviña central en liña, con outras coviñas dispersas e até pode que algo máis, destacar que unha se parte en dúas no seu interior. Seu estado e bo e bastante limpo, pero o que máis nos chamou atención e que están perfectamente orientadas o norte dende seus centros en liña, e dicir, non foron colocadas así o azar, senón que parte dun motivo que descoñecemos polo de agora.

petroglifos06

O significado dos círculos concéntricos inda e descoñecido, e simboloxía ancestral pois recordar que o símbolo do circulo en si e a vida, e o sol, pero neste contexto há quen po hipóteses como reloxos ou calendarios para medir o tempo ou estacións, ou mesmo que ten que ver coa fertilidade da terra e os campos, pero bon, ese e un tema para estudar en outros apartados.

Engadir que no eu entorno, nunha pedra moi danada pola cantería, atopamos unha coviña solta de orixe incerto.

petroglifos07

Petroglifo do Charco
Estes situados nunha zona de pedras de mediano e pequeno tamaño no lugar do Charco (Padróns), están moi afectadas pola cantaría tradicional. Isto fai que só consérvense nas partes das pedras que non romperon.

petroglifos08

petroglifos09

Temos así ate en catro pedras, círculos concéntricos que soen partir de coviña central, aínda que algún no seu interior posúa varias coviñas, mostrando similitude cun taboleiro dos chamados “ de xogo”.

petroglifos10

petroglifos11

Petroglifo do Monte Aberto
Situado do lado de Ribadetea, o pe dun camiño por debaixo do circuíto da Gíncana, tratase dunha pedra de tamaño medio, na cal consérvanse unha serie de coviñas claras e algunhas liñas moi deterioradas, pero de seguro seu deseño orixinal entraría no mesmo patrón que o de seus veciños e irmán anteriores.

petroglifos12

Conclusións e posible futuro
Visto así de forma rápida a riqueza que temos no Monte Aberto, onde case nos conta a historia, vida e morte dos nosos ancestros fai máis de 3000 anos, creo que e hora de pórse a traballar, buscar apoios e reflexionar sobre o estado de noso patrimonio, se fai falta voltar comezar de cero, pero non deixar que volte o esquecemento destes bens arqueolóxicos.

Incluír a esta zona do Monte Aberto, por seu parentesco, cercanía e coincidenza temporal os petroglifos da Carreira en Pías, sen tampouco esquecernos do patrimonio posterior que rodea esta mesma zona que sempre estivo habitada, como o castro e mina romana da Croa, restos da ponte das Cons, Cidade de Caneiro ou a antiga Devesa Real de chan da Gándara.

Para min, persoalmente o ser de Ribadetea, o lugar ten tamén un sentimento especial e vai muito máis ala de ir ver pedras o monte. Agradecer a persoas como Angel de Prado seu interese e axuda nestes posibles primeiros pasos, pois fixo resurxir a chama. Esperemos que no futuro, cando volten a resurxir estes bens, non sexa un llanto de dor e pena por ser destruídos por unha plantación forestal, camiño ou inmoble, senón un berro de ledicia por súa posta en valor e coñecemento da sociedade do noso patrimonio e legado como pobo.

petroglifos15